İş hayatında sıkça karşılaşılan bir tablo vardır: İşveren, çalışana ” İstifa dilekçeni yaz, yoksa tazminatsız çıkışını veririz” der. İşçi ise işini kaybetme korkusu, ekonomik zorunluluk veya işverenin baskısı nedeniyle önüne konulan belgeyi imzalar.
Sonrasında ise işçinin karşısına tek bir cümle çıkar:
“Kendi isteğiyle ayrılmış.”
Peki gerçekten öyle midir?
Hukuken her imza, özgür bir iradenin varlığını tek başına kanıtlamaz. İstifanın geçerli olabilmesi için işçinin iş sözleşmesini sona erdirme yönündeki iradesinin gerçek, açık ve özgür olması gerekir. İşçinin iradesini sakatlayan baskı, tehdit, yanıltma veya işveren yönlendirmesi varsa, olayın bütün koşulları değerlendirilmelidir.
Özellikle işçinin önüne hazır bir istifa dilekçesi konulması, “bunu imzalamazsan işten çıkarılırsın” şeklindeki söylemler veya haklarının ödenmeyeceği yönündeki baskılar, her dosyada ayrıca incelenmesi gereken önemli hususlardır.
Bir diğer önemli konu ise ikale, yani iş sözleşmesinin karşılıklı anlaşmayla sona erdirilmesidir. İkale, işçi ve işverenin özgür iradeleriyle iş ilişkisini sona erdirmeleri anlamına gelir. Ancak işçiye hiçbir makul yarar sağlanmadan, yalnızca işverenin yükümlülüklerinden kurtulması amacıyla düzenlenen bir belgenin geçerliliği tartışmaya açıktır.
Burada işçinin yaptığı en büyük hata ise çoğu zaman belgeyi okumadan imzalamaktır.
“Nasıl olsa formalite” denilen birkaç satır, yıllarca verilen emeğin karşılığı olan kıdem ve ihbar tazminatı, yıllık izin ve diğer işçilik alacakları bakımından ciddi sonuçlar doğurabilir.
Elbette her istifa baskı altında yapılmış değildir. Gerçekten kendi isteğiyle ayrılan işçinin durumu farklıdır. Hukukun amacı da her istifayı geçersiz saymak değil; gerçek irade ile baskı altında oluşturulan iradeyi birbirinden ayırmaktır.
Bu nedenle bir işçi için en doğru zaman, haklarını araştırmak için dava açtığı gün değil, işten ayrılmadan önceki gündür.
İşveren açısından da aynı ölçüde önemli bir sorumluluk vardır. İşten ayrılış sürecinin şeffaf yürütülmesi, belgelerin gerçek iradeyi yansıtması ve işçinin haklarının korunması, ileride doğabilecek uyuşmazlıkların önüne geçebilir.
Çünkü iş hukukunda mesele yalnızca “Kim imzaladı?” değildir.
Asıl mesele şudur:
“O imza hangi şartlarda atıldı?”
Bir imzanın arkasında özgür bir irade varsa hukuk onu korur. Ancak o imzanın arkasında korku, baskı veya çaresizlik varsa, hukukun görevi yalnızca belgeye değil, gerçeğe bakmaktır.
Ve bazen bir işçinin yıllarca verdiği emeğin karşılığı, yalnızca bir imzanın gerçekten özgür olup olmadığının tespitine bağlıdır.
